Ortopeda od kręgosłupa – kompleksowy przewodnik

Ból kręgosłupa jest jednym z najczęstszych problemów zdrowotnych, który dotyka ludzi w różnych grupach wiekowych. Szacuje się, że nawet 80% dorosłych Polaków doświadcza w ciągu swojego życia dolegliwości ze strony kręgosłupa. Przyczyn tak powszechnych bólów pleców może być wiele – od siedzącego trybu życia i braku aktywności fizycznej, przez nieprawidłową postawę ciała, aż po urazy czy zmiany chorobowe. Nic zatem dziwnego, że wiele osób szuka pomocy u specjalistów, mówiąc potocznie o „lekarzu od kręgosłupa”. Najczęściej tym specjalistą jest ortopeda od kręgosłupa, czyli lekarz ortopeda specjalizujący się w diagnostyce i leczeniu schorzeń kręgosłupa.

Poniższy kompleksowy przewodnik wyjaśnia, czym dokładnie zajmuje się ortopeda od kręgosłupa, jakie schorzenia diagnozuje i leczy, kiedy warto się do niego zgłosić oraz jak przebiega proces diagnostyki i terapii. Dowiesz się również, jakie metody leczenia są stosowane w przypadku chorób kręgosłupa i jak można dbać o zdrowie kręgosłupa na co dzień.

Kim jest ortopeda od kręgosłupa?

Ortopeda jest lekarzem specjalistą zajmującym się układem ruchu człowieka – kośćcem, stawami, więzadłami, mięśniami i nerwami, które współtworzą narząd ruchu. Ortopeda od kręgosłupa to ortopeda, który koncentruje się na schorzeniach kręgosłupa oraz okolicznych struktur. W praktyce oznacza to, że posiada rozległą wiedzę na temat budowy anatomicznej kręgosłupa, jego funkcjonowania oraz różnych patologii mogących go dotyczyć. Taki specjalista wie, jak rozpoznawać i leczyć dolegliwości kręgosłupa, począwszy od typowych bólów pleców wynikających z przeciążenia, poprzez schorzenia zwyrodnieniowe, dyskopatie i wady postawy, aż po poważne urazy czy wrodzone deformacje.

Warto podkreślić, że ortopeda jest z wykształcenia chirurgiem ortopedą, co oznacza, że poza leczeniem zachowawczym (bez operacji) potrafi również przeprowadzać zabiegi operacyjne na kręgosłupie, jeśli są one konieczne. Wielu ortopedów po zakończeniu specjalizacji dodatkowo kształci się w wąskich dziedzinach, takich jak właśnie chirurgia kręgosłupa. Dlatego możemy spotkać lekarzy, których tytuł to „ortopeda-chirurg kręgosłupa” – specjalizują się oni głównie w operacyjnym leczeniu schorzeń kręgosłupa. Jednak każdy lekarz ortopeda posiada kompetencje, by diagnozować i leczyć większość problemów z plecami, nawet jeśli nie wszystkie przypadki samodzielnie operuje.

Ortopeda od kręgosłupa współpracuje często z innymi specjalistami, takimi jak neurolodzy, neurochirurdzy czy fizjoterapeuci, aby zapewnić pacjentowi kompleksową opiekę. Jego celem jest przywrócenie pacjentowi pełnej sprawności lub maksymalne zmniejszenie dolegliwości bólowych i poprawa jakości życia.

Kiedy warto zgłosić się do ortopedy od kręgosłupa?

Wiele osób zwleka z wizytą u specjalisty, licząc, że ból kręgosłupa sam ustąpi. Istnieją jednak sytuacje, w których zdecydowanie należy rozważyć konsultację u ortopedy od kręgosłupa. Do takiego lekarza warto się udać, gdy:

• ból kręgosłupa (szyjnego, piersiowego lub lędźwiowego) jest silny, przewlekły lub nawracający i utrudnia codzienne funkcjonowanie;
• ból pleców promieniuje do innych części ciała, na przykład do pośladka, nogi (rwa kulszowa) lub do ręki (rwa barkowa), co może wskazywać na ucisk nerwu;
• występuje drętwienie, mrowienie lub osłabienie siły mięśniowej w kończynach (np. opadanie stopy, słabość nogi lub ręki), co sugeruje podrażnienie nerwów rdzeniowych;
• doszło do urazu kręgosłupa (np. w wyniku wypadku komunikacyjnego, upadku z wysokości lub kontuzji sportowej) – nawet jeśli początkowo ból nie jest bardzo silny, wskazana jest ocena specjalisty;
• zauważysz u siebie wady postawy, takie jak nadmierna kifoza (zaokrąglenie pleców), pogłębiona lordoza lędźwiowa lub skrzywienie kręgosłupa na bok (skolioza) – wcześniejsza konsultacja pozwoli wdrożyć działania zapobiegawcze i lecznicze;
• odczuwasz ból kręgosłupa wraz z innymi niepokojącymi objawami ogólnymi, takimi jak wysoka gorączka, niezamierzony spadek masy ciała, problemy z utrzymaniem moczu lub stolca, częste omdlenia czy silne bóle głowy – mogą to być sygnały poważniejszych schorzeń wymagających szybkiej interwencji (np. infekcji, nowotworu lub ucisku na rdzeń kręgowy).

Oczywiście, w przypadku wszelkich poważnych dolegliwości bólowych kręgosłupa, które nie ustępują w ciągu kilku dni, bezpieczeństwo pacjenta jest najważniejsze. W razie wątpliwości lepiej wcześniej skonsultować się z ortopedą, niż zaniedbać objawy i doprowadzić do ich pogłębienia.

Najczęstsze schorzenia kręgosłupa

Ortopeda od kręgosłupa zajmuje się szerokim spektrum schorzeń i urazów dotykających różne odcinki kręgosłupa: szyjny (szyja), piersiowy (górna część pleców), lędźwiowy (dolna część pleców, tzw. krzyż) oraz odcinek krzyżowo-ogonowy. Poniżej przedstawiono najczęstsze problemy, z jakimi pacjenci zgłaszają się do ortopedy kręgosłupa, wraz z wyjaśnieniem, na czym one polegają.

Dyskopatia i przepuklina dysku

Dyskopatia to termin określający zmiany degeneracyjne (zwyrodnieniowe) krążka międzykręgowego, potocznie zwanego dyskiem. W wyniku zużycia, przeciążeń lub urazu, elastyczny dysk oddzielający kręgi może ulegać odwodnieniu i osłabieniu. Kiedy dochodzi do pęknięcia zewnętrznej części dysku (pierścienia włóknistego) i wypłynięcia części jądra miażdżystego na zewnątrz, mówimy o przepuklinie dysku (tzw. wypadnięciu dysku). Przepuklina może uciskać okoliczne struktury nerwowe – korzenie nerwowe wychodzące z rdzenia kręgowego, a w cięższych przypadkach nawet sam rdzeń kręgowy.

Typowymi objawami dyskopatii są miejscowe bóle kręgosłupa oraz sztywność. Gdy dojdzie do przepukliny dysku i ucisku na nerw, pojawia się ostry ból promieniujący (np. do nogi w przypadku przepukliny w odcinku lędźwiowym lub do ręki przy przepuklinie szyjnej). Mogą wystąpić również drętwienia, mrowienia czy osłabienie mięśni unerwianych przez uciskany nerw. Ortopeda diagnozuje dyskopatię często za pomocą badań obrazowych, takich jak rezonans magnetyczny (MRI), a leczenie zależy od nasilenia objawów. Wiele przypadków udaje się leczyć zachowawczo poprzez środki przeciwbólowe, ćwiczenia i rehabilitację. Przy bardzo dużych przepuklinach powodujących silne objawy neurologiczne (np. zespół ogona końskiego, czyli zaburzenia czynności zwieraczy i porażenia) konieczna bywa operacja usunięcia fragmentu dysku uciskającego nerwy.

Rwa kulszowa

Rwa kulszowa to zespół objawów wynikających z ucisku lub podrażnienia nerwu kulszowego, najczęściej przez wspomnianą przepuklinę dyskową w odcinku lędźwiowym. Nerw kulszowy jest najdłuższym i najgrubszym nerwem w organizmie, biegnie od dolnej części kręgosłupa lędźwiowego przez pośladek, tył uda, aż do stopy. Gdy zostanie uciśnięty (np. przez wysunięty dysk lub osteofity, czyli narośla kostne przy kręgach), pojawia się charakterystyczny ból. Ból rwy kulszowej zaczyna się w okolicy lędźwi i pośladka, promieniuje wzdłuż tylnej części nogi, często aż do łydki lub stopy. Może mu towarzyszyć drętwienie lub mrowienie, a także osłabienie mięśni w zajętej nodze.

Ortopeda od kręgosłupa często ma do czynienia z rwą kulszową, ponieważ jest to częste powikłanie zaawansowanej dyskopatii. Diagnoza stawiana jest na podstawie wywiadu, badania neurologicznego (np. dodatni objaw Lasègue’a, czyli ból przy unoszeniu prostej nogi) oraz badań obrazowych potwierdzających ucisk na korzenie nerwowe. Leczenie rwy kulszowej może obejmować podawanie leków przeciwbólowych i przeciwzapalnych, zalecenie odpoczynku w odciążających pozycjach oraz odpowiednie ćwiczenia rozciągające nerw kulszowy. Ważna jest fizjoterapia, aby zmniejszyć napięcie mięśni uciskających korzenie. Jeżeli jednak objawy są bardzo silne i nie ustępują, może być potrzebna interwencja chirurgiczna, polegająca najczęściej na usunięciu fragmentu dysku (mikrodiscektomia), co zwalnia przestrzeń dla nerwu.

Zmiany zwyrodnieniowe kręgosłupa

Zmiany zwyrodnieniowe kręgosłupa są naturalnym procesem starzenia się układu kostno-stawowego, ale mogą również być przyspieszone przez przeciążenia, brak ruchu czy ciężką pracę fizyczną. Polegają na stopniowym zużywaniu się struktur kręgosłupa – dysków międzykręgowych, stawów międzykręgowych (tzw. stawów fasetowych), więzadeł oraz trzonów kręgów. W przebiegu zmian zwyrodnieniowych może dochodzić do powstawania osteofitów (wyrośli kostnych) na krawędziach kręgów, zwężenia przestrzeni międzykręgowych (obniżenie dysków) oraz pogrubienia więzadeł. Wszystko to może skutkować zwężeniem kanału kręgowego i otworów międzykręgowych, przez które wychodzą nerwy – w efekcie pojawia się ból, sztywność oraz objawy neurologiczne podobne do rwy (jeśli korzenie są uciskane).

Najczęstszą postacią zmian zwyrodnieniowych jest spondyloza, często diagnozowana u osób po 50. roku życia. Objawia się przewlekłym bólem karku lub dolnej części pleców, ograniczeniem ruchomości oraz okresowym zaostrzaniem dolegliwości. Ortopeda może stwierdzić zmiany zwyrodnieniowe na podstawie badań obrazowych, takich jak RTG kręgosłupa (zdjęcie rentgenowskie często uwidacznia osteofity i zwężenie przestrzeni międzykręgowych). Leczenie jest zazwyczaj zachowawcze i polega na łagodzeniu objawów: stosuje się leki przeciwbólowe, przeciwzapalne, fizjoterapię (zwłaszcza ćwiczenia poprawiające ruchomość i wzmacniające mięśnie przykręgosłupowe) oraz metody fizykalne (np. ciepłolecznictwo, ultradźwięki). W zaawansowanych przypadkach, gdy dochodzi do znacznego ucisku struktur nerwowych lub niestabilności segmentu kręgosłupa, można rozważyć leczenie operacyjne (np. odbarczenie kanału kręgowego, stabilizację kręgosłupa za pomocą implantów).

Wady postawy (skolioza, kifoza, lordoza)

Do ortopedy często trafiają pacjenci z różnego rodzaju wadami postawy, które dotyczą kręgosłupa. Skolioza to boczne skrzywienie kręgosłupa połączone z jego rotacją (obracaniem się kręgów). Skoliozy mogą być idiopatyczne (o nieznanej przyczynie, często pojawiające się w wieku dojrzewania), wrodzone lub neurogenne (spowodowane np. przez porażenia mięśni). Kifoza to nadmierne wygięcie kręgosłupa do tyłu w odcinku piersiowym (plecy okrągłe), a lordoza to przeciwne wygięcie do przodu, najbardziej widoczne w odcinku lędźwiowym (gdy jest nadmierna, mówimy o hiperlordozie). Niewielka kifoza piersiowa i lordoza lędźwiowa są fizjologiczne, jednak ich znaczne nasilenie stanowi wadę postawy.

Wady postawy często ujawniają się u dzieci i młodzieży, dlatego istotne jest ich wczesne wykrycie. Ortopeda lub lekarz rehabilitacji może zbadać dziecko pod kątem asymetrii w ustawieniu barków, łopatek, trójkątów talii czy wysokości bioder. Przy podejrzeniu skoliozy wykonuje się zdjęcie RTG kręgosłupa w pozycji stojącej, aby zmierzyć kąt skrzywienia (kąt Cobba). Leczenie wad postawy zależy od stopnia nasilenia: przy niewielkich skrzywieniach stosuje się ćwiczenia korekcyjne, pływanie, fizjoterapię. U młodych osób z postępującą skoliozą często zaleca się noszenie specjalnego gorsetu ortopedycznego (np. gorset Chêneau), który pomaga zatrzymać pogłębianie skrzywienia. Jeżeli skrzywienie jest bardzo duże (zwykle powyżej 40-50 stopni) lub szybko postępuje, konieczna może być operacyjna korekcja skoliozy z wykorzystaniem prętów stabilizujących kręgosłup. W przypadku kifozy (np. choroba Scheuermanna u młodzieży) leczenie także obejmuje fizjoterapię, ćwiczenia rozciągające przykurczone mięśnie piersiowe i wzmacniające mięśnie grzbietu, a w ciężkich przypadkach gorsety lub zabieg operacyjny korekcji.

Urazy kręgosłupa

Urazowe uszkodzenia kręgosłupa to poważne sytuacje, które mogą zagrażać zdrowiu, a nawet życiu pacjenta. Do najczęstszych urazów należą:

• skręcenia i naderwania więzadeł przykręgosłupowych – powstają na skutek nagłego gwałtownego ruchu (np. uraz biczowy kręgosłupa szyjnego przy stłuczce samochodowej) lub podnoszenia ciężkiego przedmiotu;
• złamania kręgów – mogą dotyczyć części kostnej kręgu (trzonu, łuku) i bywają stabilne lub niestabilne. Złamanie stabilne oznacza, że struktury nerwowe nie są zagrożone i kręgosłup zachowuje względną stabilność, natomiast złamania niestabilne niosą ryzyko uszkodzenia rdzenia kręgowego;
• urazy rdzenia kręgowego – mogą być wynikiem ciężkich złamań lub zwichnięć kręgów, prowadzą do częściowego lub całkowitego przerwania ciągłości rdzenia. Skutkuje to utratą czucia i władzy w części ciała poniżej poziomu uszkodzenia, a także zaburzeniami w kontroli oddawania moczu i stolca.

W przypadku podejrzenia urazu kręgosłupa (np. po wypadku), najważniejsze jest jak najszybsze unieruchomienie pacjenta i przewiezienie go do szpitala. Ortopeda lub neurochirurg przeprowadza diagnostykę obrazową (RTG, tomografia komputerowa lub rezonans) by ocenić zakres uszkodzeń. Leczenie złamań stabilnych często polega na unieruchomieniu w gorsecie ortopedycznym na kilka tygodni, odciążeniu kręgosłupa i podaniu środków przeciwbólowych. Przy złamaniach niestabilnych wykonuje się operacyjną stabilizację kręgosłupa – za pomocą śrub i prętów łączy się uszkodzone kręgi, by przywrócić im stabilność i odbarczyć strukturę nerwową. Urazy więzadeł zwykle wymagają odpoczynku, czasem noszenia kołnierza ortopedycznego (przy urazie odcinka szyjnego) oraz rehabilitacji. Rehabilitacja po urazach jest niezbędna do odzyskania funkcji – szczególnie w przypadkach uszkodzeń neurologicznych.

Osteoporoza i złamania kompresyjne

Osteoporoza to choroba metaboliczna kości polegająca na obniżeniu ich gęstości i osłabieniu struktury. Konsekwencją są złamania kości przy niewielkich urazach, a nawet samoistne. Kręgi kręgosłupa są częstą lokalizacją złamań osteoporotycznych. Dochodzi wówczas do tzw. złamania kompresyjnego (kompresyjnego zgniecenia trzonu kręgu). Najczęściej zdarza się to w odcinku piersiowym lub lędźwiowym, gdy osłabiony osteoporozą krąg nie wytrzymuje obciążenia i zapada się. Pacjent (zwykle pacjentka, gdyż osteoporoza częściej dotyka kobiet po menopauzie) odczuwa nagły ostry ból pleców, a w kolejnych miesiącach może się pojawić pogłębiająca kifoza piersiowa (tzw. garb wdowi). Ortopeda może zdiagnozować złamanie osteoporotyczne na podstawie zdjęcia rentgenowskiego lub rezonansu. Leczenie często jest zachowawcze – odpoczynek, środki przeciwbólowe, suplementacja wapnia i witaminy D oraz leczenie samej osteoporozy (bisfosfoniany, denosumab, itp. przepisywane przez reumatologa lub endokrynologa). W wybranych przypadkach stosuje się zabieg wertebroplastyki lub kifoplastyki, polegający na przezskórnym wstrzyknięciu cementu kostnego do złamanego kręgu, co stabilizuje go i zmniejsza ból.

Stenoza kanału kręgowego i kręgozmyk

Stenoza kanału kręgowego to zwężenie przestrzeni w kanale kręgowym, którym biegnie rdzeń kręgowy i korzenie nerwów. Najczęściej wynika ona z zaawansowanych zmian zwyrodnieniowych – pogrubiałe więzadła, osteofity i wypukliny dysków zmniejszają wolne miejsce dla struktur nerwowych. Stenoza może pojawić się także u młodszych pacjentów, np. wskutek zmian po urazach czy złamań. Typowe objawy zwężenia kanału to ból pleców oraz tak zwane chromanie neurogenne – ból i osłabienie w nogach pojawiające się podczas chodzenia po przebyciu pewnego dystansu, zmuszające do odpoczynku (charakterystyczne jest ustąpienie dolegliwości po pochyleniu się do przodu). Ortopeda może potwierdzić stenozę za pomocą rezonansu lub tomografii, a leczenie początkowo jest zachowawcze (leki, ćwiczenia, czasem iniekcje przeciwbólowe i sterydowe w okolice kręgosłupa). W zaawansowanej stenozie z silnymi objawami neurologicznymi zaleca się operacyjne poszerzenie kanału kręgowego (laminektomię, laminotomię) często połączone ze stabilizacją kręgosłupa, by zapobiec niestabilności po usunięciu struktur kostnych.

Kręgozmyk (spondylolisteza) to przemieszczenie się jednego kręgu względem drugiego do przodu (rzadziej do tyłu). Najczęściej dotyczy odcinka lędźwiowego i może wynikać z wrodzonej wady części między stawami kręgu (spondyloliza) lub być następstwem zmian zwyrodnieniowych, urazu czy przeciążeń. Objawami kręgozmyku jest ból dolnej części pleców, nasilający się przy schylaniu i podnoszeniu ciężarów, a także promieniowanie bólu do nogi w pewnych pozycjach, jeśli następuje ucisk nerwów. W badaniu można wyczuć „schodek” na wyrostkach kolczystych kręgów. Ortopeda stawia diagnozę na podstawie RTG (kręgozmyk dobrze widać na zdjęciu bocznym) lub innych badań. Leczenie niskich stopni kręgozmyku jest zachowawcze – ćwiczenia stabilizacyjne, wzmacnianie gorsetu mięśniowego, unikanie dźwigania, gorsety lędźwiowe w razie potrzeby oraz leki przeciwbólowe. W przypadku niestabilnego, postępującego kręgozmyku (zwłaszcza o stopniu powyżej 2 w skali Meyerdinga) z objawami neurologicznymi, zaleca się leczenie operacyjne polegające na odprowadzeniu (repozycji) kręgu i instrumentacji stabilizującej go śrubami z prętami, często z dodatkową fuzją (usztywnieniem) danego odcinka.

Inne poważne schorzenia

Poza wyżej wymienionymi częstymi przypadłościami, ortopeda od kręgosłupa może również uczestniczyć w diagnostyce i leczeniu rzadszych, ale poważnych schorzeń kręgosłupa. Należą do nich między innymi:

• guzy i nowotwory kręgosłupa – zarówno pierwotne guzy kości (np. naczyniaki, kostniaki, mięsaki), jak i przerzuty nowotworów z innych narządów mogą lokalizować się w kręgosłupie. Objawiają się bólem (często stałym, występującym też w nocy), czasem deficytami neurologicznymi. Leczenie wymaga współpracy ortopedy onkologicznego, neurochirurga i onkologa – może obejmować operacyjne usunięcie guza, radioterapię czy chemioterapię;
• zakażenia kręgosłupa (np. zapalenie kręgów i krążka, zwane zapaleniem dysku lub spondylodiscitis, czy ropień nadtwardówkowy) – dają silne bóle, gorączkę, złe samopoczucie. Wymagają leczenia antybiotykami (pod okiem specjalisty chorób zakaźnych) i często unieruchomienia kręgosłupa, a przy obecności ropni lub niestabilności – interwencji chirurgicznej;
• choroby reumatyczne kręgosłupa – np. zesztywniające zapalenie stawów kręgosłupa (ZZSK, choroba Bechterewa), które prowadzą do postępującego usztywnienia kręgosłupa i bólów. Ich leczenie prowadzą głównie reumatolodzy (leki przeciwzapalne, biologiczne), ale ortopedzi mogą pomóc w korygowaniu deformacji lub leczeniu złamań patologicznych powstałych na tle choroby.

Tak szerokie spektrum schorzeń pokazuje, że ortopeda od kręgosłupa musi posiadać wszechstronną wiedzę z zakresu medycyny i ściśle współpracować z lekarzami innych specjalności, aby skutecznie pomagać pacjentom z różnorodnymi problemami kręgosłupa.

Diagnostyka schorzeń kręgosłupa

Prawidłowa diagnoza jest fundamentem skutecznego leczenia. Ortopeda od kręgosłupa przeprowadza dokładne badanie diagnostyczne, by ustalić przyczynę dolegliwości pacjenta. Proces diagnostyczny obejmuje kilka elementów.

Wywiad i badanie fizykalne

Pierwszym krokiem jest szczegółowy wywiad lekarski. Wywiad medyczny polega na zadaniu pacjentowi szeregu pytań dotyczących charakteru bólu i innych objawów. Ortopeda zapyta, od kiedy występują dolegliwości, czy ból pojawia się w spoczynku czy przy ruchu, czy promieniuje do kończyn, jakie czynniki nasilają lub łagodzą ból. Ważne jest również, czy pacjent doznał wcześniej jakichś urazów kręgosłupa, czy choruje na inne choroby (np. osteoporozę, reumatyczne zapalenia stawów) oraz czy w rodzinie występowały podobne problemy. Lekarz może dopytać o styl życia pacjenta – wykonywaną pracę (np. długotrwała praca siedząca przy komputerze), aktywność fizyczną, nawyki (np. czy pali papierosy, co może wpływać na stan dysków).

Po zebraniu informacji ortopeda przeprowadza badanie fizykalne. Obejmuje ono ocenę postawy ciała, zakresu ruchu kręgosłupa (pacjent proszony jest o wykonanie skłonów, skrętów tułowia, skłonów bocznych) oraz badanie dotykowe (palpacyjne) wzdłuż kręgosłupa w poszukiwaniu bolesnych punktów lub napiętych mięśni. Istotną częścią badania są testy neurologiczne – ortopeda sprawdzi odruchy (np. kolanowy, skokowy), siłę mięśniową w kończynach, a także czucie powierzchowne na skórze (czy pacjent odczuwa dotyk jednakowo po obu stronach ciała). Przy objawach sugerujących rwę kulszową wykona test unoszenia prostej nogi (Lasègue’a). Badanie fizykalne pozwala często zorientować się, czy problem ma charakter bardziej ortopedyczny (strukturalny) czy neurologiczny.

Badania obrazowe kręgosłupa

Po wstępnym badaniu lekarz zazwyczaj zleca dodatkowe badania obrazowe, aby dokładnie obejrzeć struktury kręgosłupa. Do najważniejszych badań należą:

• RTG kręgosłupa (prześwietlenie rentgenowskie) – pokazuje głównie struktury kostne, czyli kręgi. Pozwala wykryć skrzywienia kręgosłupa, złamania, duże osteofity czy znaczne zwężenie przestrzeni międzykręgowych. Jest to badanie podstawowe, często wykonywane w przypadku podejrzenia zmian zwyrodnieniowych czy wad postawy;
• Rezonans magnetyczny (MRI) – najdokładniejsze badanie obrazowe kręgosłupa, ukazujące zarówno kości, jak i tkanki miękkie: dyski międzykręgowe, rdzeń kręgowy, nerwy, więzadła. MRI jest złotym standardem w diagnozowaniu dyskopatii i przepuklin dysków, stenozy kanału kręgowego czy zmian nowotworowych. Pozwala dokładnie określić, który dysk jest uszkodzony i czy występuje ucisk na nerwy;
• Tomografia komputerowa (TK) – badanie wykorzystujące promieniowanie rentgenowskie, tworzące dokładny trójwymiarowy obraz struktur kostnych. Jest szczególnie przydatna do oceny złamań kręgów, stanu stawów kręgosłupa oraz do planowania niektórych operacji. Czasem wykonuje się tzw. mielografię TK, czyli tomografię z kontrastem wprowadzonym do kanału kręgowego, aby uwidocznić ucisk na rdzeń lub korzenie (rzadziej stosowane dziś dzięki dostępności MRI);
• Ultrasonografia (USG) – choć USG jest często stosowane w ortopedii do oceny mięśni czy więzadeł, w przypadku kręgosłupa ma ograniczone zastosowanie ze względu na obecność kości (fala ultradźwiękowa nie przenika przez kości). Można nim jednak ocenić np. niektóre powierzchowne struktury okolicy kręgosłupa lub wykonać USG przezciemieniowe u niemowląt (w diagnostyce wrodzonych wad kręgosłupa, ale to rzadkie sytuacje).

Dobór badania obrazowego zależy od podejrzewanego schorzenia. Czasem ortopeda zleci od razu MRI (np. przy podejrzeniu rwy kulszowej z uciskiem korzenia), innym razem rozpocznie od prostego RTG (np. przy bólach karku, by wykluczyć zwyrodnienia). Wiele badań można wykonać w ramach ubezpieczenia zdrowotnego za skierowaniem od specjalisty.

Inne badania diagnostyczne

W niektórych przypadkach ortopeda może poszerzyć diagnostykę o dodatkowe testy:

• Badania laboratoryjne – np. morfologia, CRP, OB przy podejrzeniu stanu zapalnego lub zakażenia kręgosłupa. Podwyższone parametry stanu zapalnego mogą sugerować np. bakteryjne zapalenie kręgów. Badania immunologiczne (czynnik reumatoidalny, HLA-B27) mogą pomagać w diagnozie chorób reumatycznych jak zesztywniające zapalenie stawów kręgosłupa;
• EMG (elektromiografia) – badanie przewodnictwa nerwowego i aktywności elektrycznej mięśni. Neurolog lub rehabilitant może je zlecić, gdy występują objawy neurologiczne, aby ocenić, które nerwy są uszkodzone i w jakim stopniu;
• Scyntygrafia kości – badanie medycyny nuklearnej, w którym podaje się radioaktywny znacznik wychwytywany przez tkankę kostną. Może wykryć ogniska wzmożonego metabolizmu kości, przydatne np. w wykrywaniu przerzutów nowotworowych do kręgosłupa lub trudno uchwytnych mikrozłamań;
• Punkcja lędźwiowa – jeśli istnieją podejrzenia zakażenia opon mózgowo-rdzeniowych lub krwawienia podpajęczynówkowego, neurochirurg może zlecić pobranie płynu mózgowo-rdzeniowego do badania (aczkolwiek to rzadziej w kontekście typowych schorzeń ortopedycznych kręgosłupa).

Dzięki połączeniu rzetelnie zebranych informacji (wywiad), dokładnego badania oraz wyników badań dodatkowych, ortopeda od kręgosłupa może postawić trafną diagnozę. Dopiero znając przyczynę bólu czy innych objawów, można przejść do zaplanowania odpowiedniego leczenia.

Metody leczenia schorzeń kręgosłupa

Leczenie pacjenta z problemami kręgosłupa jest zawsze dobierane indywidualnie, w zależności od rozpoznania, nasilenia objawów oraz stanu ogólnego chorego. Ortopeda od kręgosłupa może zaproponować leczenie zachowawcze lub, jeśli to konieczne, leczenie operacyjne. Współpracuje przy tym często z innymi specjalistami, takimi jak fizjoterapeuci, lekarze rehabilitacji czy neurochirurdzy. Poniżej omówiono główne metody terapii.

Leczenie zachowawcze (nieoperacyjne)

Większość schorzeń kręgosłupa udaje się leczyć sposobami nieinwazyjnymi, bez przeprowadzania operacji. Leczenie zachowawcze obejmuje:

• Farmakoterapię – stosowanie leków łagodzących objawy. Najczęściej są to leki przeciwbólowe (paracetamol, metamizol) oraz niesteroidowe leki przeciwzapalne (NLPZ, np. ibuprofen, diklofenak) zmniejszające stan zapalny nerwów i tkanek. W przypadku silnego napięcia mięśniowego ortopeda może przepisać miorelaksanty (leki rozluźniające mięśnie szkieletowe). Niekiedy stosuje się krótkotrwale słabsze opioidy (tramadol) na bardzo silny ból. U pacjentów z przewlekłym bólem neuropatycznym neurolodzy zalecają czasem leki przeciwpadaczkowe lub antydepresyjne w małych dawkach, które modulują ból (np. gabapentyna, amitryptylina);
• Unieruchomienie i odciążenie – w ostrych stanach bólowych lekarz może zarekomendować krótkotrwały odpoczynek w pozycji odciążającej kręgosłup (np. leżenie na plecach z nogami ugiętymi w kolanach na poduszce). Długotrwałe leżenie nie jest jednak wskazane, ponieważ prowadzi do osłabienia mięśni – zaleca się jak najszybszy powrót do łagodnej aktywności w granicach bólu. W niektórych przypadkach używane są specjalne ortezy i gorsety ortopedyczne stabilizujące kręgosłup (np. kołnierz szyjny przy urazie whiplash, gorset Jewetta przy złamaniach kompresyjnych lędźwiowych, gorsety korekcyjne przy skoliozie jak wspomniany gorset Chêneau). Ortezy te zapobiegają pogłębianiu urazu lub skrzywienia i dają tkankom czas na wygojenie;
• Fizykoterapię – to część rehabilitacji obejmująca zabiegi wykorzystujące różne bodźce fizyczne do łagodzenia bólu i stanu zapalnego. Popularne zabiegi to np. terapia ciepłem (ciepłolecznictwo), krioterapia miejscowa (zimne okłady lub nawiew ciekłym azotem, zmniejszające obrzęk), elektrostymulacja (TENS – przezskórna stymulacja nerwów, działająca przeciwbólowo), ultradźwięki, pole magnetyczne, laseroterapia. Zabiegi te wykonuje się seriami w odstępach kilku dni, często jako uzupełnienie ćwiczeń;
• Terapia manualna – prowadzona przez doświadczonego fizjoterapeutę lub chiropraktyka. Obejmuje techniki mobilizacji stawów kręgosłupa, rozluźniania mięśni i powięzi, a czasem manipulacje (potocznie „nastawianie kręgosłupa”). Celem jest przywrócenie prawidłowej ruchomości i zmniejszenie napięć. Należy korzystać z usług wykwalifikowanych terapeutów, ponieważ nieumiejętne manipulacje mogą być niebezpieczne;
• Zastrzyki i blokady – w przypadku silnego bólu można zastosować iniekcje leków w okolicę zmienioną chorobowo. Popularne są blokady nadtwardówkowe (podanie sterydu i leku przeciwbólowego do przestrzeni nadtwardówkowej kręgosłupa, co redukuje stan zapalny korzeni nerwowych np. w rwie kulszowej) oraz zastrzyki dostawowe w stawy kręgosłupa czy przy przyczepach więzadeł. Czasem stosuje się tzw. termolezję (przy pomocy prądu o częstotliwości radiowej niszczy się drobne nerwy przewodzące ból z małych stawów kręgosłupa przy zmianach zwyrodnieniowych).

Leczenie zachowawcze przynosi poprawę u większości pacjentów z bólami kręgosłupa. Jednak niezwykle ważne jest połączenie go z aktywną rehabilitacją, by usunąć przyczynę dolegliwości, a nie tylko łagodzić objawy.

Rehabilitacja kręgosłupa

Rehabilitacja stanowi nieodłączny element leczenia zachowawczego (a także dochodzenia do zdrowia po operacji). Obejmuje przede wszystkim kinezyterapię, czyli leczenie ruchem. Pod okiem fizjoterapeuty pacjent wykonuje odpowiednio dobrane ćwiczenia, które mają kilka celów:

• wzmocnienie osłabionych mięśni (zwłaszcza mięśni przykręgosłupowych, brzucha – co tworzy tzw. gorset mięśniowy stabilizujący kręgosłup, oraz mięśni pośladków);
• poprawa elastyczności i zakresu ruchów kręgosłupa, rozciągnięcie przykurczonych struktur;
• korekcja wad postawy poprzez naukę prawidłowego ustawienia ciała i ćwiczenia korygujące (dotyczy to zwłaszcza dzieci i młodzieży ze skoliozą czy kifozą);
• zmniejszenie bólu przez usprawnienie krążenia, zmniejszenie nacisku na struktury nerwowe (np. odpowiednie ćwiczenia ekstensyjne w odcinku lędźwiowym mogą odciążyć uciskany korzeń nerwowy).

Fizjoterapeuta instruuje pacjenta również, jak wykonywać codzienne czynności w sposób bezpieczny dla kręgosłupa (tzw. trening funkcjonalny i edukacja ergonomiczna). Uczy np. prawidłowego podnoszenia przedmiotów z podłogi (z użyciem ugiętych kolan zamiast schylania się na prostych nogach), prawidłowej pozycji podczas siedzenia przy biurku czy noszenia ciężarów symetrycznie.

Rehabilitacja obejmuje również wspomnianą fizykoterapię i terapię manualną. Długość i intensywność rehabilitacji zależy od schorzenia – czasem wystarczy kilka tygodni ćwiczeń, by znaczną poprawę odczuć przy np. przewlekłym bólu dolnego odcinka pleców. Przy poważniejszych problemach (np. po operacji kręgosłupa, przy porażeniach) rehabilitacja może trwać miesiącami, a nawet być prowadzona w specjalistycznych ośrodkach rehabilitacyjnych.

Leczenie operacyjne (operacje kręgosłupa)

Jeśli leczenie zachowawcze nie przynosi poprawy, a pacjent nadal cierpi z powodu silnego bólu lub postępujących ubytków neurologicznych, ortopeda może skierować go na leczenie operacyjne. Operacje kręgosłupa przeprowadzają zarówno wyspecjalizowani ortopedzi, jak i neurochirurdzy (zależnie od charakteru schorzenia i dostępności specjalistów). Do typowych zabiegów chirurgicznych należą:

• Discektomia (mikrodiscektomia) – usunięcie fragmentu przepukliny dysku uciskającego nerw, często przeprowadzane techniką małoinwazyjną z użyciem mikroskopu operacyjnego lub endoskopu. Zabieg odbarcza nerw i szybko przynosi ulgę w rwie kulszowej czy rwie barkowej;
• Laminektomia (lub laminotomia) – usunięcie części łuku kręgu (laminy) w celu poszerzenia kanału kręgowego. Stosuje się przy silnej stenozie kanału, by odbarczyć rdzeń i korzenie nerwów. Czasem wystarcza częściowe usunięcie (laminotomia), indziej trzeba zdjąć cały łuk jednego lub kilku kręgów;
• Stabilizacja kręgosłupa – zabieg polegający na usztywnieniu chorego odcinka kręgosłupa za pomocą metalowych implantów (najczęściej śrub pedikularnych wkręcanych w kręgi i łączących je prętów). Stabilizacja jest często wykonywana przy niestabilnych złamaniach, zaawansowanych kręgozmykach lub po rozległej laminektomii, by zapobiec dalszemu przemieszczaniu się kręgów i stworzyć warunki do zrośnięcia (spondylodezy) – dlatego często towarzyszy jej fuzja kostna (przeszczep kości do przestrzeni międzykręgowej, by doszło do zrostu);
• Wymiana dysku (disc arthroplasty) – w niektórych przypadkach choroby dysków, szczególnie u młodszych pacjentów, zamiast stabilizacji można zastosować sztuczny implant dysku, który zastępuje chory krążek i zachowuje pewną ruchomość segmentu;
• Vertebroplastyka / kyfoplastyka – małoinwazyjne zabiegi stosowane przy osteoporotycznych złamaniach kompresyjnych kręgów. Polegają na wstrzyknięciu cementu kostnego do zapadniętego kręgu, często z uprzednim wprowadzeniem balonu (kyfoplastyka), by podnieść wgnieciony fragment. Daje to natychmiastowe usztywnienie kręgu i zmniejsza ból;
• Operacje korekcyjne wad postawy – np. operacyjna korekcja skoliozy z użyciem prętów i śrub wzdłuż kręgosłupa, co prostuje i stabilizuje kręgosłup. Zabiegi te są skomplikowane i długotrwałe, ale potrafią znacząco poprawić jakość życia pacjentów z ciężkimi deformacjami.

Po każdej operacji kręgosłupa bardzo ważny jest proces rehabilitacji. Pacjent prowadzony jest przez zespół specjalistów, by bezpiecznie wrócił do sprawności. W wielu przypadkach współczesne techniki operacyjne pozwalają na dość szybkie uruchomienie chorego (czasem już następnego dnia po zabiegu) i stopniowe wprowadzanie ćwiczeń.

Warto pamiętać, że decyzja o operacji podejmowana jest wtedy, gdy korzyści z zabiegu przeważają ryzyko. Ortopeda lub neurochirurg dokładnie wyjaśni pacjentowi, na czym polega proponowany zabieg, jakie są szanse poprawy oraz możliwe powikłania. Pacjent po operacji pozostaje pod kontrolą poradni ortopedycznej lub neurochirurgicznej, gdzie monitorowany jest proces zdrowienia.

Ortopeda a inni specjaliści od kręgosłupa

Pacjenci często zastanawiają się, czy ze swoimi problemami z kręgosłupem powinni udać się do ortopedy, czy może do innego lekarza. Współczesna medycyna jest interdyscyplinarna – wiele specjalizacji współpracuje ze sobą w leczeniu schorzeń kręgosłupa. Poniżej wyjaśniono rolę poszczególnych specjalistów.

Ortopeda a neurolog

Neurolog to lekarz specjalista od układu nerwowego. Zajmuje się chorobami mózgu, rdzenia kręgowego oraz nerwów obwodowych. W kontekście kręgosłupa, neurolog koncentruje się na objawach związanych z uszkodzeniem lub uciskiem struktur nerwowych. Pacjent może zostać skierowany do neurologa, gdy oprócz bólu pleców pojawiają się wyraźne symptomy neurologiczne: drętwienia, mrowienia, osłabienie mięśni, zaburzenia odruchów czy problemy z trzymaniem moczu/stolca. Neurolog przeprowadza dokładny wywiad i badanie neurologiczne, często zleca też MRI lub inne badania, by ocenić stan rdzenia i nerwów. Jeżeli stwierdzi, że objawy są skutkiem patologii kręgosłupowej (np. ucisku przez dysk), zazwyczaj i tak pokieruje pacjenta z powrotem do ortopedy lub neurochirurga, bo leczenie strukturalnej przyczyny (np. operacja dysku) nie leży w jego zakresie. Neurolodzy zajmują się natomiast leczeniem farmakologicznym bólów neuropatycznych, neuralgii, różnego rodzaju zespołów korzeniowych, gdy nie kwalifikują się one jeszcze do operacji. W skrócie: w większości przypadków ortopeda będzie pierwszym wyborem przy bólu kręgosłupa, a neurolog włączy się, gdy potrzebna jest dodatkowa ocena funkcji nerwów lub wykluczenie innych chorób (np. stwardnienia rozsianego, które może powodować bóle pleców, ale to inny mechanizm niż dyskopatia).

Ortopeda a neurochirurg

Neurochirurg to chirurg specjalizujący się w operacjach układu nerwowego, w tym również operacjach kręgosłupa i rdzenia kręgowego. Zarówno neurochirurdzy, jak i ortopedzi mogą wykonywać większość zabiegów na kręgosłupie – często jest to kwestia ich indywidualnej specjalizacji. Ogólnie można przyjąć, że:

• Ortopeda zajmuje się głównie strukturami kostno-stawowymi kręgosłupa (kręgi, dyski, więzadła) i ich zaburzeniami mechanicznymi (złamania, deformacje, zwyrodnienia, dyskopatie).
• Neurochirurg skupia się na strukturach nerwowych i skomplikowanych operacjach wymagających manipulacji przy rdzeniu czy nerwach (np. usuwanie guzów wewnątrzkanałowych, operacje wad wrodzonych rdzenia).

W praktyce jednak podział ten się zaciera i wielu neurochirurgów zajmuje się „ortopedycznymi” aspektami kręgosłupa (jak stabilizacje, discektomie), a wielu ortopedów wykonuje precyzyjne operacje odbarczania struktur nerwowych. Dla pacjenta najważniejsze jest, aby trafił w ręce doświadczonego chirurga kręgosłupa, bez względu na to, czy z wykształcenia jest neurochirurgiem czy ortopedą. Zwykle na konsultację do neurochirurga trafia się po ocenie ortopedy lub neurologa, gdy wiadomo już, że operacja jest potrzebna. Neurochirurg ocenia wówczas wskazania do zabiegu i omawia z pacjentem plan operacji. Niektóre skomplikowane przypadki (np. rozległe rekonstrukcje kręgosłupa, guzy) są prowadzone wspólnie przez zespół złożony z ortopedów i neurochirurgów.

Rola reumatologa i innych specjalistów

Nie wszystkie choroby kręgosłupa są czysto mechaniczne. Reumatolog zajmuje się chorobami zapalnymi układu ruchu, więc do niego trafiają pacjenci z podejrzeniem np. zesztywniającego zapalenia stawów kręgosłupa lub łuszczycowego zapalenia stawów. Reumatolog zleca odpowiednie badania krwi, obrazowe (np. rentgen stawów krzyżowo-biodrowych) i w razie potwierdzenia choroby wdraża leczenie farmakologiczne (leki modyfikujące chorobę, biologiczne). Ortopeda może współpracować z reumatologiem, np. wykonując zabiegi korekcyjne czy lecząc złamania u pacjenta z zaawansowanym ZZSK (gdzie kręgosłup bywa zrośnięty i kruchy).

W leczeniu bólów kręgosłupa często biorą udział też lekarze rehabilitacji medycznej (specjaliści od planowania kompleksowej rehabilitacji, często koordynujący pracę fizjoterapeutów) oraz wspomniani już fizjoterapeuci. Ci ostatni odgrywają ogromną rolę w dochodzeniu pacjenta do sprawności – bez ich wsparcia trudno o pełny sukces terapeutyczny, zwłaszcza przy przewlekłych dolegliwościach.

W niektórych przypadkach pacjenci korzystają również z pomocy osteopatów czy chiropraktyków (kręgarzy), czyli specjalistów z zakresu terapii manualnej. Choć ich działalność nie zastępuje konwencjonalnej opieki medycznej, doświadczeni terapeuci manualni mogą być dobrym uzupełnieniem leczenia, pomagając zmniejszyć ból i poprawić ruchomość. Zawsze jednak należy konsultować się z lekarzem co do podejmowanych terapii i unikać niesprawdzonych metod.

Podsumowując, ortopeda od kręgosłupa jest często głównym lekarzem prowadzącym pacjenta z bólami pleców, ale w razie potrzeby skieruje on chorego do neurologa, neurochirurga czy reumatologa. Najlepsze efekty przynosi współpraca specjalistów i holistyczne podejście do pacjenta.

Jak przygotować się do wizyty u ortopedy kręgosłupa

Wybierając się do ortopedy, warto być odpowiednio przygotowanym, aby maksymalnie wykorzystać czas konsultacji. Oto kilka wskazówek:

• Zgromadź dokumentację medyczną: jeśli wcześniej wykonywałeś badania obrazowe kręgosłupa (RTG, MRI, TK) lub byłeś u innych specjalistów, weź na wizytę wyniki tych badań oraz opisy. Ortopeda będzie mógł je przejrzeć, co ułatwi postawienie diagnozy bez powtarzania badań;
• Przygotuj listę objawów i pytań: warto przed wizytą zanotować najważniejsze informacje o swoim bólu – kiedy się zaczął, czy coś go wyzwala lub nasila, jakie aktywności są ograniczone przez ból. Zastanów się też, jakie pytania chcesz zadać lekarzowi (np. dotyczące możliwych metod leczenia, rokowania, sposobów łagodzenia bólu w domu);
• Przypomnij sobie historię choroby: lekarz zapyta o inne schorzenia (np. cukrzyca, choroby serca), przyjmowane leki, alergie, przebyte operacje. Dobrze mieć tę listę w głowie lub zapisanej, żeby niczego nie pominąć. Ważne są też ewentualne urazy kręgosłupa w przeszłości – jeśli takie miały miejsce, powiedz o nich ortopedzie;
• Wygodny strój: ubierz się w ubrania, które łatwo można zdjąć lub rozpiąć. Podczas badania fizykalnego lekarz może poprosić o odsłonięcie pleców i wykonanie łatwych ćwiczeń, więc komfortowy strój to ułatwi. Unikaj też biżuterii czy pasków krępujących ruchy;
• Bądź szczery i dokładny w opisie: nie bagatelizuj objawów i nie wstydź się o nich mówić. Dla lekarza każda informacja może być cenna, np. to, że ból budzi Cię w nocy lub że miewasz też drętwienie palców u nogi. Im pełniejszy obraz dostanie ortopeda, tym łatwiej będzie mu Ci pomóc.

Sama wizyta przebiega podobnie jak opisano wcześniej: będzie wywiad, badanie, a następnie lekarz przedstawi wstępne wnioski i plan dalszego postępowania. Jeśli coś jest niejasne, warto dopytać od razu na miejscu.

Profilaktyka zdrowego kręgosłupa

Choć wiele schorzeń kręgosłupa wynika z niezależnych od nas czynników (jak naturalne starzenie się czy urazy losowe), to styl życia odgrywa ogromną rolę w utrzymaniu pleców w dobrej kondycji. Oto kilka wskazówek, jak dbać o kręgosłup na co dzień:

• Regularna aktywność fizyczna: ruszaj się, aby wzmocnić mięśnie i zachować gibkość. Świetnie działają spacery, pływanie, jazda na rowerze, joga czy pilates. Unikaj długotrwałego bezruchu – jeśli masz pracę siedzącą, rób przerwy co godzinę na krótki stretching lub przejście się;
• Prawidłowa postawa: zwracaj uwagę na to, jak siedzisz i stoisz. Przy siedzeniu trzymaj plecy prosto, opieraj odcinek lędźwiowy (możesz użyć małej poduszki lędźwiowej). Monitor na wysokości wzroku, stopy oparte o podłogę. Unikaj garbienia się i wysuwania głowy do przodu, bo to przeciąża szyję;
• Ergonomia w pracy: dostosuj swoje stanowisko pracy. Krzesło z podparciem lędźwiowym, biurko na odpowiedniej wysokości, ekran na wprost oczu. Jeśli pracujesz fizycznie, naucz się podnosić ciężkie przedmioty z pozycji kucanej, trzymając je blisko ciała;
• Unikanie dźwigania i przeciążania: staraj się nie podnosić samodzielnie bardzo ciężkich ładunków. Lepiej poprosić o pomoc lub podzielić ciężar na części. Codzienne nawyki, jak noszenie toreb z zakupami, też mają znaczenie – noś zakupy w dwóch rękach, by obciążenie było symetryczne, zamiast jednej ciężkiej torby na jednym ramieniu;
• Zdrowa dieta i waga: utrzymuj prawidłową masę ciała. Nadwaga to dodatkowe obciążenie dla kręgosłupa, a otyłość znacząco zwiększa ryzyko bólów kręgosłupa i chorób zwyrodnieniowych. Dbaj o dietę bogatą w wapń i witaminę D (dla zdrowia kości) oraz pełnowartościowe białko (dla mięśni);
• Ergonomiczne łóżko: spędzamy wiele godzin śpiąc, więc zadbaj o dobry materac i poduszkę. Materac powinien być średnio twardy, dostosowany do Twojej wagi i pozycji snu. Poduszka powinna podpierać kark tak, by szyja była przedłużeniem kręgosłupa (szczególnie, gdy śpisz na boku, poduszka powinna mieć wysokość równą odległości od ucha do barku);
• Unikanie nałogów: palenie papierosów negatywnie wpływa na ukrwienie tkanek, w tym krążków międzykręgowych, przyspieszając ich degenerację. Jeśli palisz, rozważ rzucenie nałogu – przyniesie to korzyść nie tylko kręgosłupowi, ale i całemu organizmowi.

Dbanie o kręgosłup od młodych lat i wprowadzanie zdrowych nawyków może zaprocentować w przyszłości, zmniejszając ryzyko przewlekłych bólów pleców. Jeśli jednak pojawią się dolegliwości, nie należy się wahać – ortopeda od kręgosłupa to właściwy adres, by uzyskać fachową pomoc i przywrócić sobie komfort życia.