Ortopeda od kolan – kompleksowy przewodnik

Ból i kontuzje kolan należą do najczęstszych powodów wizyt u lekarzy ortopedów. Staw kolanowy jest największym i jednym z najbardziej skomplikowanych stawów ludzkiego ciała – łączy kość udową, piszczel oraz rzepkę, zapewniając nam możliwość chodzenia, biegania czy skakania. Nic dziwnego, że gdy pojawiają się problemy z kolanami, potrzebny jest specjalista, który potrafi trafnie zdiagnozować przyczynę dolegliwości i zaproponować skuteczne leczenie. Tym specjalistą jest właśnie ortopeda od kolan, lekarz zajmujący się diagnozą, leczeniem oraz profilaktyką schorzeń i urazów stawu kolanowego.

Niniejszy kompleksowy przewodnik wyjaśni, czym zajmuje się ortopeda kolanowy, kiedy warto się do niego zgłosić i jak przebiega wizyta. Omówimy najczęstsze urazy i choroby kolan, metody diagnostyczne oraz dostępne formy leczenia – od terapii zachowawczej po operacje i rehabilitację. Dowiesz się także, jak dbać o zdrowie swoich kolan na co dzień oraz na co zwrócić uwagę, wybierając dobrego ortopedę specjalizującego się w leczeniu kolan.

Kim jest ortopeda od kolan?

Ortopeda od kolan to lekarz specjalista w dziedzinie ortopedii i traumatologii narządu ruchu, który koncentruje się na problemach związanych ze stawem kolanowym. Taki specjalista od kolan posiada dogłębną wiedzę na temat budowy anatomicznej kolana, mechaniki jego ruchu oraz najczęstszych schorzeń i urazów tej okolicy. Na co dzień ortopedzi kolanowi diagnozują pacjentów z bólem kolan, obrzękami, ograniczeniem ruchomości czy niestabilnością stawu.

W zakres ich kompetencji wchodzi zarówno leczenie zachowawcze (np. farmakoterapia, zastrzyki dostawowe, skierowanie na fizjoterapię), jak i leczenie operacyjne w razie potrzeby. Wielu ortopedów specjalizuje się dodatkowo w chirurgii kolana – wykonują takie zabiegi jak artroskopia, rekonstrukcje więzadeł czy endoprotezoplastyka (wszczepienie sztucznego stawu kolanowego). Dzięki wąskiej specjalizacji ortopeda kolanowy potrafi dobrać optymalne metody leczenia konkretnych dolegliwości, bazując na swoim doświadczeniu z pacjentami z podobnymi problemami.

Warto podkreślić, że każdy ortopeda posiada ogólną wiedzę o całym układzie ruchu, jednak wybierając lekarza warto szukać takiego, który specjalizuje się w leczeniu kolan. Taki lekarz będzie na bieżąco z najnowszymi metodami diagnostyki obrazowej kolana, technikami operacyjnymi oraz nowoczesnymi terapiami (np. podawaniem osocza bogatopłytkowego czy wiskosuplementacją kwasem hialuronowym). Ortopeda od kolan współpracuje często z fizjoterapeutami, aby zapewnić pacjentowi kompleksową opiekę – od postawienia diagnozy, przez zabieg (jeśli jest konieczny), aż po rehabilitację i powrót do pełnej sprawności.

Kiedy udać się do ortopedy od kolan?

Wiele objawów i sytuacji może sugerować, że nadszedł czas, by skorzystać z pomocy lekarza ortopedy specjalizującego się w kolanach. Niektóre dolegliwości można początkowo łagodzić samodzielnie, ale jeśli problem narasta lub utrzymuje się, warto zasięgnąć fachowej konsultacji. Ortopeda od kolan powinien zbadać Cię w szczególności wtedy, gdy:

Ból kolana jest silny, ostry lub przewlekły i nie ustępuje mimo odpoczynku czy stosowania leków przeciwbólowych. Szczególnie niepokojący jest ból, który nasila się z czasem lub uniemożliwia normalne funkcjonowanie.
Występuje obrzęk, opuchlizna, zaczerwienienie czy wyraźne ocieplenie kolana – objawy stanu zapalnego stawu. Jeśli kolano jest spuchnięte lub pojawił się krwiak, konieczna może być diagnostyka przyczyn takiego stanu.
Masz ograniczoną ruchomość stawu albo sztywność – np. nie możesz w pełni wyprostować lub zgiąć kolana, odczuwasz blokowanie stawu przy ruchu.
Czujesz niestabilność kolana, kolano „ucieka” lub przeskakuje podczas chodzenia. Uczucie, że staw nie utrzymuje ciężaru ciała, świadczy często o uszkodzeniu więzadeł lub innych struktur stabilizujących.
Słyszysz wyraźne trzaski, strzelanie w kolanie przy ruchu, którym towarzyszy ból lub dyskomfort. Pojedyncze „strzyknięcia” mogą być niegroźne, ale nawracające trzaski połączone z bólem warto skonsultować.
Doszło do nagłego urazu: upadku, uderzenia w kolano, skręcenia stawu kolanowego czy innej kontuzji sportowej. W przypadku poważniejszego urazu (np. nie możesz stanąć na nodze, kolano ma nienaturalny kształt) najlepiej niezwłocznie zgłosić się do lekarza lub nawet na ostry dyżur.
Zauważasz u siebie objawy zwyrodnienia stawu kolanowego, takie jak ból podczas chodzenia po schodach, sztywność poranna stawu, stopniowe pogorszenie zakresu ruchu. Warto wtedy ocenić stan kolan, by wdrożyć wczesne leczenie i spowolnić postęp choroby.
Jesteś osobą aktywną fizycznie i odczuwasz ból kolan, który utrudnia treningi lub wykonywanie ulubionych aktywności sportowych. Ortopeda pomoże zdiagnozować przyczynę (np. zespół przeciążeniowy) i doradzi, jak bezpiecznie kontynuować aktywność.
Chcesz zasięgnąć drugiej opinii lub rozważasz nowoczesne terapie (np. iniekcje z kwasu hialuronowego, PRP) przy przewlekłych problemach z kolanem, aby uniknąć operacji lub odsunąć ją w czasie. Specjalista oceni, czy takie metody są dla Ciebie wskazane.

Pamiętaj, że im wcześniej zdiagnozuje się przyczynę dolegliwości kolana, tym łatwiej ją leczyć i zapobiec powikłaniom. Nie należy bagatelizować przewlekłego bólu czy nawracających urazów – dobry ortopeda od kolan pomoże ustalić źródło problemu i zaproponuje najlepsze możliwe rozwiązania zanim dojdzie do większych uszkodzeń stawu.

Jak przygotować się do wizyty u ortopedy kolanowego?

Odpowiednie przygotowanie przed konsultacją sprawi, że wizyta będzie bardziej efektywna, a lekarz szybciej postawi diagnozę. Oto kilka wskazówek, jak się przygotować:

Dokumentacja medyczna: Zabierz na wizytę swoją dotychczasową dokumentację związaną z kolanami. Jeśli masz wyniki badań obrazowych (np. zdjęcia RTG, opisy badań MRI – rezonansu magnetycznego, USG stawu kolanowego czy tomografii komputerowej), koniecznie weź je ze sobą. Przydadzą się także wypisy ze szpitala, karty informacyjne z wcześniejszego leczenia ortopedycznego oraz lista przyjmowanych leków (zwłaszcza gdy stosujesz przewlekle leki przeciwbólowe czy przeciwzapalne).
Strój: Ubierz się wygodnie, tak aby można było łatwo zbadać kolano. Najlepiej sprawdzą się spodnie dresowe lub sportowe, które można bez trudu podwinąć powyżej kolana, ewentualnie krótsze spodenki. Unikaj ciasnej odzieży utrudniającej dostęp do stawu.
Historia dolegliwości: Przed wizytą warto przypomnieć sobie szczegóły swoich dolegliwości. Zastanów się, od kiedy boli Cię kolano, czy ból pojawił się nagle czy narastał stopniowo, co go nasila (np. wchodzenie po schodach, bieganie) a co przynosi ulgę. Przeanalizuj, czy nie było urazu, który mógł zapoczątkować problem. Takie informacje pozwolą lekarzowi lepiej zrozumieć Twój przypadek.
Pytania do lekarza: Możesz przygotować sobie listę pytań, które chcesz zadać ortopedzie. Często podczas wizyty z powodu stresu lub emocji zapominamy o ważnych kwestiach. Wypisanie pytań zawczasu – np. o możliwe przyczyny bólu, opcje leczenia, rokowanie czy ewentualne efekty uboczne leków – pomoże Ci w pełni skorzystać z porady specjalisty.
Towarzystwo: Jeśli odczuwasz silny ból lub obawiasz się, że wizyta będzie stresująca, rozważ poproszenie bliskiej osoby o towarzyszenie Ci. Druga osoba może pomóc Ci dotrzeć do gabinetu, a także zapamiętać zalecenia lekarza.

Dobre przygotowanie do wizyty sprawi, że ortopeda uzyska pełniejszy obraz sytuacji i szybciej podejmie właściwe kroki diagnostyczno-terapeutyczne. Dzięki temu Ty również poczujesz się pewniej, wiedząc że przekazałeś specjaliście wszystkie istotne informacje dotyczące Twojego kolana.

Najczęstsze urazy i schorzenia stawu kolanowego

Staw kolanowy, jako newralgiczny punkt podporowy naszego ciała, narażony jest na różnego rodzaju urazy oraz procesy chorobowe. Problemy mogą dotyczyć elementów stabilizujących kolano (więzadeł, łąkotek), powierzchni stawowych (chrząstki), kości tworzących staw, a także otaczających go tkanek miękkich. Poniżej przedstawiamy przegląd najczęstszych kontuzji i schorzeń kolan, z jakimi pacjenci zgłaszają się do ortopedy kolanowego.

Urazy więzadeł i łąkotek kolana

Więzadła i łąkotki pełnią niezwykle ważną rolę w stabilizacji oraz prawidłowej pracy kolana, dlatego ich uszkodzenia należą do najczęstszych i najpoważniejszych kontuzji tego stawu. Do urazów więzadeł dochodzi najczęściej w wyniku gwałtownego urazu skrętnego kolana, np. podczas uprawiania sportu (piłka nożna, narciarstwo, koszykówka). Najbardziej znanym i zarazem częstym przypadkiem jest zerwanie więzadła krzyżowego przedniego (ACL). Towarzyszy mu zwykle trzask lub uczucie “puszczenia” kolana, gwałtowny ból oraz obrzęk pojawiający się w ciągu kilku godzin. Zerwane więzadło ACL powoduje niestabilność stawu – kolano “ucieka” przy chodzeniu czy zmianie kierunku ruchu. Często konieczna bywa operacyjna rekonstrukcja więzadła, zwłaszcza u osób młodych i aktywnych, aby przywrócić pełną stabilność kolana.

Uszkodzeniom ulegać mogą także więzadła poboczne kolana: piszczelowe (MCL) i strzałkowe (LCL), które stabilizują staw od boków. Ich naderwanie lub naciągnięcie zdarza się np. przy uderzeniu w kolano z boku. Objawia się bólem po wewnętrznej lub zewnętrznej stronie kolana oraz trudnościami z chodzeniem. Leczenie mniejszych uszkodzeń pobocznych więzadeł bywa zachowawcze (unieruchomienie w ortezie, rehabilitacja), a poważniejsze zerwania mogą wymagać rekonstrukcji chirurgicznej.

Bardzo częstą kontuzją są również uszkodzenia łąkotek. W każdym kolanie są dwie łąkotki (przyśrodkowa i boczna) – włókniste “poduszki” między kością udową a piszczelą, działające jak amortyzatory. Uraz łąkotki zwykle następuje podczas skrętu lub przy głębokim kucnięciu, często łącznie z uszkodzeniem więzadeł. Objawia się bólem po określonej stronie kolana, uczuciem przeskakiwania lub blokowania stawu, a nieraz też obrzękiem. Niewielkie pęknięcia łąkotek leczy się niekiedy zachowawczo (odpoczynek, fizjoterapia), lecz przy większych uszkodzeniach ortopeda może zalecić artroskopię kolana w celu naprawy lub usunięcia fragmentu uszkodzonej łąkotki.

Wszystkie poważne urazy więzadeł i łąkotek wymagają konsultacji lekarskiej. Zlekceważone mogą prowadzić do przewlekłej niestabilności kolana, nawracających wysięków (płynu w stawie) i przyspieszonego zużycia chrząstki stawowej, co skutkuje wtórnymi zmianami zwyrodnieniowymi.

Urazy rzepki oraz uszkodzenia chrząstki stawowej

Rzepka (pot. “kneecap”) to mała kość z przodu kolana, która również może ulec urazom. Najczęstszym z nich jest zwichnięcie rzepki, czyli jej wysunięcie się z prawidłowego położenia w stawie. Zwykle rzepka przemieszcza się na zewnętrzną stronę kolana, co dzieje się np. podczas gwałtownego skrętu ciała z zablokowaną stopą. Zwichnięcie rzepki objawia się natychmiastowym silnym bólem z przodu kolana, deformacją – rzepka “ucieka” na bok – oraz niemożnością zginania czy obciążania nogi. Często towarzyszy mu uszkodzenie chrząstki pod powierzchnią rzepki. Takie zwichnięcie to stan nagły: rzepkę zwykle trzeba nastawić (często robi to lekarz w szpitalu), a następnie unieruchomić kolano w stabilizatorze na kilka tygodni. Po pierwszym zwichnięciu istnieje ryzyko nawrotów, zwłaszcza u młodych osób z luźniejszymi więzadłami – wówczas ortopeda może rozważyć leczenie operacyjne naprawcze, stabilizujące rzepkę (np. rekonstrukcję więzadła MPFL, które utrzymuje rzepkę na właściwym torze).

Innym urazem jest złamanie rzepki, występujące zwykle przy bezpośrednim uderzeniu w zgięte kolano (np. w wypadku komunikacyjnym lub upadku na kolana). Objawia się bardzo silnym bólem, niestabilnością aparatu wyprostnego (chory nie może aktywnie wyprostować nogi w kolanie) oraz dużą opuchlizną. Wymaga pilnej konsultacji – niektóre złamania leczy się unieruchomieniem w wyproście, ale przy przemieszczeniu odłamów konieczna jest operacja zespolenia rzepki.

Oprócz urazów rzepki często mamy do czynienia z uszkodzeniami chrząstki stawowej kolana. Chrząstka pokrywa powierzchnie stawowe kości i zapewnia gładkie ruchy. Urazy chrząstki mogą powstawać zarówno nagle (np. oderwanie fragmentu chrząstki przy zwichnięciu czy mocnym stłuczeniu kolana), jak i rozwijać się stopniowo na tle przeciążeniowym. Uszkodzenie chrząstki nie boli bezpośrednio (chrząstka nie jest unerwiona), ale powoduje wtórny ból wskutek podrażnienia podchrzęstnej warstwy kości i stanu zapalnego. Często chory odczuwa ból podczas ruchu, uczucie trzeszczenia w kolanie, czasem dochodzi do blokowania stawu gdy fragment chrząstki przemieszcza się wewnątrz. Diagnostyka zwykle wymaga MRI, a leczenie zależy od rozległości uszkodzeń – od zachowawczego (odciążenie, suplementacja kolagenu, rehabilitacja) po zabiegowe. Techniki chirurgiczne obejmują oczyszczenie stawu z luźnych fragmentów chrząstki (artroskopia), mikrozłamania (czyli nawiercenie ubytków chrząstki by pobudzić organizm do wytworzenia “nowej” chrząstki włóknistej) lub przeszczepy chrząstki. Niestety, rozległe ubytki chrząstki trudno w pełni naprawić, dlatego tak ważne jest wczesne wykrycie i leczenie, zanim doprowadzą do zmian zwyrodnieniowych.

Zespoły przeciążeniowe kolan (kontuzje z przeciążenia)

Nie wszystkie problemy z kolanami pojawiają się nagle na skutek ostrego urazu. Wiele osób cierpi na dolegliwości rozwijające się stopniowo wskutek przeciążenia struktur kolana powtarzalnymi ruchami lub nadmiernym obciążeniem. Tego typu schorzenia nazywamy zespołami przeciążeniowymi. Dotykają one często osób aktywnych sportowo, ale też wykonujących pracę wymagającą klęczenia czy kucania.

Do typowych przeciążeniowych dolegliwości kolan należą:

Kolano biegacza – ból po bocznej stronie kolana, wynikający z podrażnienia pasma biodrowo-piszczelowego (ITB), które ociera się o kość udową. Pojawia się często u biegaczy długodystansowych, zwłaszcza przy złej technice biegu lub nagłym zwiększeniu intensywności treningów.
Kolano skoczka – zapalenie więzadła rzepki (ścięgna łączącego rzepkę z kością piszczelową), objawiające się bólem pod rzepką, szczególnie przy skakaniu, wchodzeniu po schodach czy kucaniu. Występuje u sportowców dyscyplin skocznościowych (siatkówka, koszykówka) oraz u osób z przeciążeniem aparatu wyprostnego kolana.
Zapalenie kaletki przedrzepkowej (tzw. “kolano pokojówki”) – stan zapalny kaletki maziowej znajdującej się przed rzepką, często wskutek długotrwałego klęczenia. Powoduje ból z przodu kolana i widoczną opuchliznę nad rzepką.
Przeciążeniowe bóle stawu rzepkowo-udowego – dolegliwości bólowe z przodu kolana, wynikające z nierównomiernego obciążania rzepki i zaburzenia jej toru ruchu w bruździe kości udowej. Często występują u młodych osób, zwłaszcza kobiet, jako tzw. zespół bólu rzepkowo-udowego (dawniej chondromalacja rzepki). Objawia się bólem przy dłuższym siedzeniu, schodzeniu ze schodów, kucaniu, czasem uczuciem przeskakiwania rzepki.

Leczenie zespołów przeciążeniowych jest na ogół zachowawcze. Bardzo ważne jest odciążenie kolana od wywołujących ból aktywności oraz stopniowe wdrożenie rehabilitacji – ćwiczeń rozciągających i wzmacniających odpowiednie grupy mięśni (szczególnie mięśnia czworogłowego uda i mięśni biodrowych, które stabilizują kolano). Pomocne bywają zabiegi fizykoterapii (np. laseroterapia, ultradźwięki, krioterapia) zmniejszające stan zapalny. Ortopeda może zalecić okresowe noszenie ortezy lub opaski stabilizującej w trakcie aktywności. W razie silnych bólów stosuje się leki przeciwzapalne lub ostrzyknięcia przeciwzapalne (np. z glikokortykosteroidem) w miejscu objętym zapaleniem. Większość tego typu dolegliwości ustępuje po odpowiednim leczeniu i przerwie w nadmiernej aktywności, choć powrót do sportu powinien być stopniowy, by uniknąć nawrotu problemu.

Zmiany zwyrodnieniowe stawu kolanowego (choroba zwyrodnieniowa)

Zmiany zwyrodnieniowe, nazywane także chorobą zwyrodnieniową stawu kolanowego lub gonartrozą, to proces stopniowego zużywania się struktur stawu – głównie chrząstki stawowej – na skutek upływu czasu i obciążeń. Jest to najczęstsza przewlekła choroba kolan, dotykająca zwłaszcza osoby w średnim i starszym wieku. Na rozwój zwyrodnienia wpływają m.in. wieloletnie przeciążenia (nadwaga, ciężka praca fizyczna), przebyte urazy kolana, wady anatomiczne osi kończyn (koślawość lub szpotawość kolan), a także czynniki genetyczne.

Początki choroby zwyrodnieniowej mogą być niepozorne – poranna sztywność kolana, uczucie “chrupania” w stawie przy ruchu, bóle pojawiające się po dłuższym staniu lub chodzeniu. Z czasem ból kolan nasila się, może występować także w spoczynku, a zakres ruchu staje się ograniczony. Typowe jest także okresowe puchnięcie kolan (wysięki), szczególnie po większym wysiłku. W zaawansowanym stadium dochodzi do zniekształcenia stawu (kolano może stać się wyraźnie krzywe) oraz zaniku mięśni wokół niego z powodu odciążania bolącej nogi.

Leczenie zwyrodnienia stawu kolanowego zależy od stopnia zaawansowania. We wczesnych etapach stawia się na metody zachowawcze: redukcję masy ciała (aby odciążyć stawy), ćwiczenia i fizjoterapię poprawiającą zakres ruchu i siłę mięśni (co stabilizuje kolano), a także okresowe przyjmowanie leków przeciwbólowych i przeciwzapalnych. Pomocne bywają zastrzyki do stawu – np. kwas hialuronowy (działa jak lubrykant, poprawiając “smarowanie” stawu) czy osocze bogatopłytkowe (ma pobudzać regenerację tkanek). Gdy zmiany są umiarkowane, a ból duży, stosuje się też czasem zabiegi małoinwazyjne: artroskopowo można oczyścić staw z fragmentów uszkodzonej chrząstki i wygładzić jego powierzchnie (tzw. shaving).

Jeśli jednak dojdzie do zaawansowanego zniszczenia stawu, jedynym skutecznym rozwiązaniem pozostaje często endoprotezoplastyka kolana, czyli wszczepienie sztucznej endoprotezy. Proteza kolana zastępuje zniszczone powierzchnie stawowe, przywracając pacjentowi możliwość bezbolesnego poruszania się. Ortopeda decyduje o operacji na podstawie stopnia zmian radiologicznych oraz objawów pacjenta – wskazaniem jest ból nie do opanowania metodami zachowawczymi i znaczna utrata sprawności. Po wszczepieniu endoprotezy konieczna jest intensywna rehabilitacja, ale efekt w postaci ustąpienia bólu i poprawy jakości życia bywa spektakularny.

Schorzenia zapalne i reumatyczne kolan

Kolano może być także dotknięte chorobami o podłożu zapalnym lub autoimmunologicznym. Choć ich leczeniem zajmują się głównie reumatolodzy, ortopeda również odgrywa rolę w diagnostyce i terapii powikłań tych schorzeń.

Jednym z najczęstszych jest reumatoidalne zapalenie stawów (RZS) – przewlekła choroba autoimmunologiczna, która może obejmować stawy kolanowe. W przebiegu RZS dochodzi do stanu zapalnego błony maziowej, co powoduje ból, przewlekły obrzęk oraz sztywność kolan (zwłaszcza poranną, trwającą ponad godzinę). Nieleczone RZS prowadzi do zniszczenia chrząstki i struktur stawu. Leczenie podstawowe prowadzi reumatolog (leki modyfikujące chorobę), natomiast ortopeda może pomóc w leczeniu objawowym (np. punkcja kolana w celu zmniejszenia wysięku, podanie sterydu dostawowo) oraz w korekcji skutków (czasem konieczna jest operacja synowektomii – usunięcia zmienionej zapalnie błony maziowej lub endoproteza, gdy staw ulegnie zniszczeniu).

Innym przykładem jest dna moczanowa (podagra), która objawia się napadowymi atakami zapalenia stawów na tle odkładania się kryształów kwasu moczowego. Kolano bywa (po stawie palucha stopy) jednym z częstszych miejsc ataku. Charakteryzuje się to nagłym, bardzo silnym bólem kolana, obrzękiem, zaczerwienieniem i ociepleniem stawu, często z towarzyszącą gorączką. Ostry napad dny wymaga leczenia farmakologicznego (np. kolchicyna, NLPZ), a ortopeda może pomóc poprzez ewakuację płynu z stawu czy podanie leku sterydowego dostawowo dla szybszej ulgi.

Warto wspomnieć też o infekcyjnym zapaleniu stawu kolanowego (septyczne zapalenie), które jest stanem nagłym i bardzo poważnym. Wywołują je bakterie, które przedostają się do jamy stawu (np. wskutek urazu przenikającego lub drogą krwi z innego zakażenia). Objawia się to gwałtownym bólem kolana, masywnym obrzękiem, wysoką gorączką i ogólnym osłabieniem. Jest to bezwzględne wskazanie do natychmiastowej pomocy lekarskiej – wymaga pilnego drenażu stawu i antybiotykoterapii, często w warunkach szpitalnych. Zlekceważone septyczne zapalenie stawu w krótkim czasie może trwale uszkodzić kolano.

We wszelkich przewlekłych chorobach zapalnych stawów współpraca ortopedy z reumatologiem jest bardzo istotna. Ortopeda od kolan może zająć się usprawnianiem stawu (rehabilitacja, ćwiczenia poprawiające zakres ruchu), leczeniem ortopedycznych powikłań (np. deformacji wymagających operacji) czy wspomaganiem leczenia bólu (blokady dostawowe). Dzięki temu pacjent z chorobą reumatyczną może dłużej zachować sprawność i uniknąć ciężkich zmian destrukcyjnych w kolanie.

Diagnostyka problemów kolana

Przy stwierdzeniu dolegliwości kolana, właściwa diagnostyka jest niezwykle ważna dla postawienia trafnej diagnozy i wyboru leczenia. Proces diagnostyczny u ortopedy kolanowego obejmuje:

Wywiad lekarski: Na początku lekarz przeprowadzi szczegółową rozmowę. Zapyta o charakter bólu (czy jest ostry, przewlekły, kiedy się pojawia), o okoliczności wystąpienia dolegliwości (np. uraz, przeciążenie, stopniowy początek), a także o inne objawy towarzyszące (obrzęk, uczucie niestabilności, drętwienie). Ważne są informacje o przebytych urazach kolana w przeszłości, dotychczasowym leczeniu, chorobach przewlekłych oraz stylu życia pacjenta. Wszystkie te dane pomagają naprowadzić na możliwą przyczynę problemu.
Badanie przedmiotowe (fizykalne): Po wywiadzie ortopeda przystępuje do badania samego kolana. Obejmuje ono oglądanie kolana (czy jest obrzęk, zaczerwienienie, zmiana kształtu), dotykanie (palpacja) w poszukiwaniu miejsc bolesnych, oceny temperatury skóry i napięcia mięśni wokół stawu. Lekarz sprawdza zakres ruchomości kolana – na ile można je zgiąć i wyprostować, czy ruchy te są płynne. Bardzo ważna jest ocena stabilności stawu za pomocą specjalnych testów klinicznych: ortopeda porusza Twoją kończyną w określony sposób, by ocenić funkcję więzadeł krzyżowych i pobocznych oraz stan łąkotek (przykładowo test Lachmana ocenia ACL, test McMurraya – łąkotki). Dodatkowo przeprowadza proste testy funkcjonalne – może poprosić o wykonanie przysiadu, przejście kilku kroków, stanie na jednej nodze – by ocenić, jak kolano zachowuje się w ruchu.
Badania obrazowe: Jeśli istnieje taka potrzeba, ortopeda zleci odpowiednie badania obrazowe, które pomogą potwierdzić lub doprecyzować diagnozę. Podstawowym badaniem jest RTG kolana – pozwala uwidocznić struktury kostne, wykryć złamania, zwichnięcia, a także ocenić zwężenie szpary stawowej (świadczące o ubytku chrząstki w zwyrodnieniu). Kolejnym jest USG stawu kolanowego, które dobrze pokazuje struktury miękkie: można ocenić obecność płynu w stawie, uszkodzenia więzadeł pobocznych, stan ścięgien i mięśni, a także wykryć torbiel Bakera. Najdokładniejszym badaniem jest rezonans magnetyczny (MRI) – ukazuje on wyraźnie wszystkie elementy kolana (więzadła krzyżowe, łąkotki, chrząstkę, drobne pęknięcia kości). MRI jest niezastąpione przy podejrzeniu skomplikowanych uszkodzeń wewnątrzstawowych. Czasami stosuje się też tomografię komputerową (TK) – zwłaszcza do oceny skomplikowanych złamań kości w okolicy kolana lub gdy MRI jest przeciwwskazane. W szczególnych przypadkach lekarz może zlecić scyntygrafię kości (np. przy podejrzeniu zmian nowotworowych lub rozległego stanu zapalnego) czy badania laboratoryjne krwi i płynu stawowego (gdy podejrzewa infekcję lub chorobę reumatyczną).
Artroskopia diagnostyczna: Niekiedy, gdy inne metody nie dają jednoznacznej odpowiedzi, przeprowadza się artroskopię diagnostyczną. Polega ona na wprowadzeniu do kolana przez niewielkie nacięcie kamerki (artroskopu) i obejrzeniu wnętrza stawu “na żywo”. Artroskopia pozwala zajrzeć do środka kolana i od razu wykonać niezbędne drobne zabiegi (np. usunięcie fragmentu uszkodzonej łąkotki). Jest to jednak zabieg operacyjny, wykonywany w znieczuleniu – stosuje się go głównie, gdy istnieje podejrzenie uszkodzeń niewidocznych w badaniach obrazowych lub gdy planowane jest jednoczesne leczenie.

Po zebraniu wywiadu, wykonaniu badania i analizie wyników badań dodatkowych, ortopeda stawia diagnozę. Na tej podstawie omawia z pacjentem dalsze kroki – czy wystarczy postępowanie zachowawcze, czy konieczna jest interwencja zabiegowa, oraz jaki plan leczenia będzie najefektywniejszy.

Leczenie nieoperacyjne (zachowawcze) schorzeń kolana

Wiele problemów z kolanami udaje się wyleczyć lub złagodzić bez konieczności operacji. Leczenie zachowawcze jest zazwyczaj pierwszą linią postępowania przy mniej zaawansowanych schorzeniach oraz przy lżejszych urazach. Oto główne metody terapii nieoperacyjnej stosowane przez ortopedów:

Odpoczynek i modyfikacja aktywności: Przy ostrym urazie lub zaostrzeniu bólu kolana pierwszym zaleceniem bywa odciążenie nogi, unikanie ruchów wywołujących ból, a czasem unieruchomienie stawu (np. za pomocą ortezy stabilizującej). Krótkotrwały odpoczynek pozwala tkankom rozpocząć proces gojenia i zapobiega dalszym uszkodzeniom. Ważne jest także dostosowanie aktywności fizycznej – np. tymczasowe zrezygnowanie z biegania czy sportu, który przeciąża kolana.
Farmakoterapia: Leki stanowią ważny element łagodzenia dolegliwości. Stosuje się powszechnie leki przeciwbólowe i przeciwzapalne z grupy NLPZ (np. ibuprofen, diklofenak) w postaci tabletek lub maści/żeli do stosowania miejscowego. Przy silnym bólu ortopeda może przepisać krótkotrwale silniejsze leki przeciwbólowe. U niektórych pacjentów pomocne są także suplementy diety wspomagające stawy (np. preparaty z glukozaminą, kolagenem, chondroityną), choć ich skuteczność bywa dyskutowana.
Fizjoterapia i ćwiczenia: Rehabilitacja ruchowa to bardzo istotny element leczenia zachowawczego kolana. Odpowiednio dobrane ćwiczenia pomagają wzmocnić mięśnie otaczające staw (co poprawia jego stabilność), zwiększyć zakres ruchu i poprawić elastyczność. Fizjoterapeuta uczy pacjenta właściwych ćwiczeń – np. wzmacniania mięśnia czworogłowego uda, mięśni pośladkowych, ćwiczeń propriocepcji poprawiających balans. Ważna jest też nauka prawidłowych nawyków ruchowych, aby odciążyć kolana (np. właściwa technika schylania się, podnoszenia ciężarów). Oprócz ćwiczeń czynnych stosuje się zabiegi fizykoterapii, takie jak laseroterapia, pole magnetyczne, elektroterapia TENS, ultradźwięki czy krioterapia – mają one na celu zmniejszenie bólu i stanu zapalnego oraz przyspieszenie regeneracji tkanek.
Zaopatrzenie ortopedyczne: W trakcie leczenia ortopeda może zalecić korzystanie z różnych pomocy ortopedycznych. Do często używanych należą ortezy kolana (stabilizatory) – usztywniają one staw lub kierunkują jego ruch, co chroni uszkodzone struktury i daje im czas na wygojenie. Przy bólach przeciążeniowych rzepki stosuje się czasem specjalne opaski pod rzepkę odciążające więzadło rzepki. W przypadku zmian zwyrodnieniowych jednej strony stawu użyteczny bywa także orteza odciążająca korygująca oś kolana. Przy chodzeniu zaleca się czasem wspieranie na lasce lub kulach (odciążenie chorej nogi) – szczególnie po świeżych urazach lub zabiegach.
Iniekcje dostawowe i okołostawowe: Zastrzyki wykonywane przez ortopedę mogą skutecznie uśmierzyć ból i wspomóc proces leczenia. Popularnym zabiegiem jest tzw. blokada – czyli wstrzyknięcie do stawu lub okolicy ścięgna leku sterydowego o silnym działaniu przeciwzapalnym (czasem z dodatkiem środka znieczulającego dla szybkiej ulgi). Blokady stosuje się np. przy ostrych zapaleniach, bursitis czy bólach w przebiegu zwyrodnień. Innym rodzajem iniekcji jest kwas hialuronowy podawany do kolana (wiskosuplementacja) – poprawia on smarowanie stawu i może na kilka miesięcy zmniejszyć ból u osób z chondromalacją czy początkową chorobą zwyrodnieniową. Coraz powszechniej wykorzystuje się również PRP (osocze bogatopłytkowe) – koncentrat płytek krwi pacjenta, który po wstrzyknięciu ma stymulować regenerację tkanek i działać przeciwzapalnie (stosowany np. przy uszkodzeniach więzadeł, łąkotek, tendinopatiach). Nowoczesną metodą dla pacjentów z przewlekłym bólem kolana jest także kriolezja – miejscowe “zamrożenie” nerwów przewodzących ból, co na pewien czas przynosi ulgę (wykorzystywane np. u osób, które nie kwalifikują się do operacji lub czekają na endoprotezę).
Monitorowanie i zmiana stylu życia: Elementem leczenia zachowawczego jest też edukacja pacjenta. Ortopeda może doradzić zmniejszenie masy ciała, jeśli nadwaga przyczynia się do przeciążenia kolan. Ważne jest również unikanie ruchów i aktywności pogłębiających uraz – np. jeśli ból kolana nasila jazda na nartach, warto z niej tymczasowo zrezygnować. Celem jest takie dostosowanie stylu życia pacjenta, by kolano mogło się zregenerować, a jednocześnie by utrzymać ogólną sprawność organizmu.

Leczenie operacyjne kolana

Jeżeli pomimo zastosowania terapii zachowawczej dolegliwości nie ustępują albo gdy uszkodzenia struktur kolana są zbyt poważne, konieczne może się okazać leczenie operacyjne. Operacje ortopedyczne kolana bywają niezbędne przy ostrych urazach (np. złamaniach z przemieszczeniem, całkowitych zerwaniach więzadeł) oraz w zaawansowanych stadiach chorób przewlekłych (jak zaawansowana gonartroza). Decyzję o zabiegu ortopeda podejmuje indywidualnie dla każdego pacjenta, biorąc pod uwagę wiek, poziom aktywności, stopień uszkodzeń i wpływ problemu na życie codzienne chorego.

Najczęściej wykonywane operacje w obrębie kolana to:

Artroskopia kolana – małoinwazyjny zabieg polegający na wprowadzeniu do stawu kamery i narzędzi przez niewielkie nacięcia. Umożliwia to dokładne obejrzenie wnętrza kolana i jednoczesne przeprowadzenie zabiegu. W ramach artroskopii usuwa się np. oderwane fragmenty łąkotek lub chrząstki, szyje pękniętą łąkotkę, wygładza uszkodzoną chrząstkę, a nawet przeprowadza rekonstrukcję więzadeł. Artroskopia zazwyczaj trwa kilkadziesiąt minut i jest mniej obciążająca dla pacjenta niż operacja “na otwarto”, co przekłada się na szybszą rekonwalescencję.
Rekonstrukcje więzadeł – w przypadku zerwania głównych więzadeł stabilizujących kolano (najczęściej ACL, rzadziej PCL czy więzadła poboczne) wykonuje się operację ich odtworzenia. Chirurg zastępuje zerwane więzadło przeszczepem – może to być własne ścięgno pacjenta (np. część ścięgna rzepki lub ścięgno mięśnia uda) albo więzadło od dawcy. Taka rekonstrukcja przywraca stabilność stawu, choć wymaga potem intensywnej rehabilitacji.
Naprawy i rekonstrukcje łąkotek oraz chrząstki – w zależności od rodzaju uszkodzenia ortopeda może podczas artroskopii zszyć pękniętą łąkotkę (jeśli uszkodzenie jest na obwodzie z dobrym ukrwieniem) lub usunąć jej fragment (meniscektomia częściowa). W przypadku ubytków chrząstki stosuje się różne techniki: mikrozłamania, przeszczepy chrzęstno-kostne (tzw. metoda mosaicoplasty) bądź hodowlę komórek chrzęstnych i ich implantację w miejsce ubytku.
Osteotomia korekcyjna – jest to zabieg, w którym chirurg przecina kość piszczelową lub udową i zmienia nieco jej oś, by inaczej rozkładać obciążenia w kolanie. Stosuje się go u pacjentów z nierównomiernym zużyciem kolana (np. u młodszych osób z dużą szpotawością kolan, u których przeciążona jest strona przyśrodkowa stawu). Osteotomia odciąża zniszczoną część kolana i może odsunąć w czasie konieczność endoprotezy.
Endoprotezoplastyka stawu kolanowego – czyli wymiana stawu kolanowego na sztuczny implant. To poważna operacja zarezerwowana dla przypadków, gdy kolano jest już skrajnie zniszczone przez zmiany zwyrodnieniowe lub reumatoidalne i powoduje ciągły, silny ból uniemożliwiający chodzenie. Endoproteza może być całkowita (wymiana wszystkich powierzchni stawu) lub częściowa (np. tylko przedziału przyśrodkowego). Zabieg przywraca bezbolesny ruch w stawie, jednak rehabilitacja po nim jest długa (kilka miesięcy), a implant ma określoną żywotność (15–20 lat, czasem dłużej). Mimo to, dla wielu pacjentów z ciężką artrozą proteza jest jedyną szansą na powrót do normalnej aktywności.
Inne zabiegi – w ortopedii kolana wykonuje się także inne operacje zależnie od potrzeb, np. operacyjne leczenie złamań (z użyciem śrub, płytek), rekonstrukcje więzadła rzepki w nawracających zwichnięciach rzepki, usuwanie torbieli (np. torbieli Bakera, jeśli powoduje dolegliwości), przeszczepy ścięgien czy szycie mięśni i więzadeł po urazach.

Współczesna chirurgia kolana dąży do jak najmniejszej inwazyjności – wiele zabiegów wykonuje się artroskopowo lub z użyciem technik ograniczających uszkodzenia otaczających tkanek. Dzięki temu pacjent szybciej wraca do sprawności, a ryzyko powikłań jest mniejsze. Oczywiście każda operacja wiąże się z ryzykiem (np. infekcji, zakrzepicy, sztywności stawu), dlatego decyzja o jej przeprowadzeniu zawsze jest podejmowana rozważnie, w porozumieniu z pacjentem. Rolą ortopedy jest wyjaśnić korzyści i potencjalne ryzyko oraz pomóc pacjentowi wybrać najlepszy moment na zabieg – ani zbyt wcześnie (gdy są jeszcze inne opcje), ani zbyt późno (gdy doszło już do nieodwracalnych zmian).

Rehabilitacja i powrót do sprawności

Niezależnie od tego, czy leczenie kolana było zachowawcze czy operacyjne, niezwykle ważnym etapem odzyskiwania pełnej sprawności jest rehabilitacja. Odpowiednio prowadzona fizjoterapia pomaga przywrócić kolanu zakres ruchu, siłę mięśniową i stabilność, a także zapobiec przyszłym urazom.

Po urazach i operacjach kolana rehabilitację rozpoczyna się często już kilkadziesiąt godzin lub kilka dni po zabiegu, stopniowo zwiększając obciążenie. Fizjoterapeuci stosują różnorodne metody:

Ćwiczenia czynne poprawiające zakres zgięcia i wyprostu w kolanie oraz wzmacniające mięśnie ud, podudzia i bioder. Przykładowo, po rekonstrukcji więzadła ACL kładzie się nacisk na wzmocnienie mięśnia czworogłowego uda i mięśni kulszowo-goleniowych.
Terapia manualna – terapeuta mobilizuje staw i pracuje z otaczającymi tkankami, aby zmniejszyć napięcia i blizny pooperacyjne oraz poprawić elastyczność.
Trening propriocepcji – specjalne ćwiczenia równoważne i koordynacyjne (np. stanie na jednej nodze na niestabilnym podłożu, korzystanie z poduszek sensomotorycznych), które uczą kolano prawidłowych odruchów stabilizacyjnych. To szczególnie istotne po urazach więzadeł, aby zapobiec ponownym skręceniom.
Zabiegi fizykalne – wspomagająco stosuje się elektroterapię, krioterapię (zimne okłady, kriokomory), laser, pole magnetyczne, by zmniejszyć ból i obrzęk oraz przyspieszyć gojenie tkanek.
Kinesiotaping – oklejanie kolana specjalnymi elastycznymi taśmami może pomóc w stabilizacji rzepki, redukcji obrzęku czy odciążeniu przeciążonych struktur podczas rehabilitacji.

Program rehabilitacji jest zawsze dostosowany indywidualnie – inne ćwiczenia będzie miał młody sportowiec po artroskopii łąkotki, a inne senior po wszczepieniu endoprotezy. Ważna jest systematyczność ćwiczeń i stopniowe zwiększanie ich intensywności pod okiem specjalisty. Rehabilitacja po operacjach kolana (np. ACL czy endoprotezie) potrafi trwać od kilku tygodni do kilkunastu miesięcy. Cierpliwość i konsekwencja pacjenta są tu niezbędne dla osiągnięcia pełnego sukcesu.

Dobrze przeprowadzona rehabilitacja przynosi wiele korzyści: zmniejsza ból i obrzęki pozabiegowe, zapobiega ograniczeniom ruchomości stawu, przywraca siłę mięśni i propriocepcję. Dzięki temu pacjent może bezpieczniej wrócić do codziennych aktywności, sportu czy pracy fizycznej. Nawet po zakończeniu formalnej fizjoterapii warto kontynuować ćwiczenia wzmacniające kolana i dbać o utrzymanie aktywności – to najlepszy sposób, by utrwalić efekty leczenia i uniknąć nawrotu problemów.

Profilaktyka zdrowia kolan – jak dbać o kolana na co dzień?

Choć wielu urazów i chorób kolan nie da się całkowicie uniknąć, możemy podjąć działania zmniejszające ryzyko ich wystąpienia lub opóźniające rozwój problemów. Oto kilka wskazówek, jak dbać o swoje kolana na co dzień:

Utrzymuj prawidłową masę ciała: Nadwaga i otyłość to jedni z głównych wrogów kolan. Każdy dodatkowy kilogram obciąża stawy kolanowe, przyspieszając zużycie chrząstki i sprzyjając zmianom zwyrodnieniowym. Dbając o zdrową dietę i regularną aktywność fizyczną, odciążasz swoje kolana.
Wzmacniaj mięśnie i bądź aktywny fizycznie: Silne mięśnie ud, pośladków i core (tułowia) zapewniają kolanom lepszą stabilizację. Regularnie wykonuj ćwiczenia wzmacniające te grupy mięśni, zwłaszcza jeśli prowadzisz siedzący tryb życia. Dobra kondycja ogólna i ruchliwość stawów pomagają utrzymać kolana w zdrowiu.
Wybieraj odpowiednie formy ruchu: Dla zdrowia kolan korzystne są aktywności o niewielkim wpływie (low-impact), takie jak pływanie, jazda na rowerze, nordic walking czy joga. Unikaj natomiast forsownych ćwiczeń na twardym podłożu bez odpowiedniego przygotowania – np. nagłe rozpoczęcie intensywnego biegania bez treningu może skończyć się kontuzją. Jeśli biegasz, inwestuj w dobre obuwie amortyzujące wstrząsy.
Rozgrzewka i rozciąganie: Przed każdą większą aktywnością fizyczną poświęć czas na rozgrzewkę całego ciała, ze szczególnym uwzględnieniem nóg. Rozgrzane mięśnie i stawy są bardziej elastyczne i mniej podatne na urazy. Po treningu nie zapominaj o rozciąganiu – pomoże to zapobiec przykurczom i bólom przeciążeniowym.
Słuchaj swojego ciała: Jeśli podczas ćwiczeń lub pracy fizycznej odczuwasz ból kolana, nie ignoruj go. Ból to sygnał ostrzegawczy – zrób przerwę, odpocznij. Upieranie się przy dalszym wysiłku “na siłę” mimo bólu może doprowadzić do poważniejszej kontuzji. Lepiej odpuścić na kilka dni niż potem leczyć poważny uraz.
Ergonomia na co dzień: Zwracaj uwagę na postawę i technikę wykonywania codziennych czynności. Przy podnoszeniu ciężkich przedmiotów uginaj kolana i trzymaj plecy prosto zamiast schylać się na prostych nogach – ochronisz w ten sposób zarówno kręgosłup, jak i kolana. Unikaj długotrwałego klęczenia bez podkładki pod kolana. Jeśli masz pracę siedzącą, stosuj przerwy na rozruszanie nóg, by nie dopuszczać do sztywności stawów.
Regularne badania i szybka reakcja na urazy: Przy nasilających się dolegliwościach kolan nie czekaj – zgłoś się do ortopedy. Wczesne wykrycie np. zwyrodnienia czy drobnych uszkodzeń pozwala wdrożyć leczenie zanim problem się pogłębi. Jeśli doznałeś urazu (np. skręcenia kolana), zastosuj pierwszą pomoc (odpoczynek, lód, uniesienie nogi) i jak najszybciej skonsultuj z lekarzem, zamiast liczyć że “samo przejdzie”. Regularne wizyty kontrolne u specjalistów są wskazane zwłaszcza u osób intensywnie trenujących sportowo.

Dbanie o kolana to inwestycja w przyszłość – zdrowe stawy pozwalają cieszyć się aktywnością fizyczną i samodzielnością przez długie lata. Warto więc już dziś wprowadzić drobne zmiany w stylu życia, które zaprocentują dobrą kondycją naszych kolan.

Dobry ortopeda od kolan – jak wybrać najlepszego specjalistę?

Wybór lekarza to istotna decyzja, zwłaszcza gdy chodzi o specjalistę, który ma nam pomóc odzyskać sprawność. Na co zwrócić uwagę, szukając dobrego ortopedy od kolan?

Specjalizacja i doświadczenie: Upewnij się, że lekarz faktycznie specjalizuje się w leczeniu schorzeń kolana. Warto sprawdzić jego kwalifikacje – np. czy pracuje na co dzień z pacjentami kolanowymi, czy wykonuje operacje kolan (jeśli Twój przypadek może tego wymagać). Im większe doświadczenie w tematyce kolan, tym lepiej rozpozna on subtelności Twojego problemu.
Opinie i rekomendacje: Poczytaj opinie pacjentów o danym ortopedzie – np. na portalach medycznych lub forach internetowych. Choć pojedyncze opinie mogą być subiektywne, ogólny wydźwięk (np. że lekarz jest rzeczowy, cierpliwy, skutecznie pomaga) może dać obraz, czy warto się do niego udać. Możesz też zapytać rodziny lub znajomych, czy polecają jakiegoś specjalistę od kolan.
Komunikacja i podejście do pacjenta: Dobry lekarz powinien jasno tłumaczyć diagnozę i plan leczenia, cierpliwie odpowiadać na pytania i wzbudzać zaufanie. Na wizycie zwróć uwagę, czy ortopeda dokładnie Cię bada, interesuje się Twoimi obawami i wyjaśnia ewentualne wątpliwości. Leczenie kolana bywa procesem długotrwałym, więc ważne, byś czuł się komfortowo pod opieką tego lekarza.
Dostęp do nowoczesnych metod: Medycyna ciągle się rozwija. W leczeniu kolan pojawiają się nowe możliwości (np. terapie biologiczne, zaawansowane techniki artroskopowe). Lekarz, który jest na bieżąco z nowościami i potrafi je zaoferować, może zaproponować Ci szerszy wachlarz opcji. Oczywiście podstawą jest zawsze solidna wiedza i praktyka, ale otwartość na nowinki świadczy o zaangażowaniu specjalisty.
Zaplecze diagnostyczno-rehabilitacyjne: Zwróć uwagę, czy wybrany ortopeda ma możliwość kompleksowo zaopiekować się pacjentem. Dobrze, jeśli w ramach jednej placówki można od razu wykonać badania obrazowe (RTG, USG, MRI) i skonsultować wyniki. Ważna jest też współpraca z fizjoterapeutami – idealnie, gdy lekarz może skierować Cię od razu do konkretnego fizjoterapeuty i wspólnie nadzorują Twoją rehabilitację.

Oczywiście, w praktyce wybór specjalisty zależy też od kwestii organizacyjnych: terminu wizyty, kosztów (jeśli idziesz prywatnie) czy lokalizacji gabinetu. Jeśli problem jest pilny, może zadecyduje dostępność lekarza “od ręki”. Warto jednak, o ile to możliwe, poświęcić chwilę na wybór odpowiedniego ortopedy kolanowego – takiego, któremu zaufasz i z którym przejdziesz całą drogę leczenia kolana, od diagnozy aż po powrót do pełnej sprawności.